Politiek is niet iets waar ik vaak over praat, maar een recent nieuwsbericht heeft mijn aandacht getrokken en mijn zorgen gewekt. Het gaat over een voorstel voor een nieuw kiesstelsel in Nederland, dat een grote verandering zou betekenen voor hoe we onze Tweede Kamerleden kiezen. Dit voorstel, dat door de minister wordt uitgewerkt, houdt in dat 125 van de 150 Tweede Kamerleden gekozen worden via regionale lijsten, terwijl de overige 25 op basis van de totale landelijke uitslag van de politieke partijen worden gekozen.
De overstap naar regionale lijsten
Nederland heeft altijd een systeem gehad waarbij je op een grote lijst kon stemmen en zelf kon kiezen welke kandidaat je wilde steunen. Dit systeem biedt een breed scala aan keuzes en zorgt voor diversiteit in de Tweede Kamer. In Spanje, waar ik woon, is het systeem anders. Hier worden al lange tijd regionale kieslijsten gebruikt, en ik heb altijd gevonden dat het Nederlandse model superieur is. Het nieuws dat Nederland mogelijk overstapt naar een systeem zoals dat van Spanje, baart me zorgen.
Het probleem van voortijdige afronding
Een van de problemen met regionale kieslijsten is het risico van voortijdige afronding. Dit kan het beste worden uitgelegd met een anekdote: stel je voor dat je een zak snoepjes koopt voor 1 euro, met 21 cent BTW. Als je die snoepjes één voor één koopt, betaal je geen BTW omdat de belasting op een enkele snoepje wordt afgerond naar nul. Dit probleem kan zich ook voordoen bij het nieuwe kiesstelsel. In plaats van alle stemmen op te tellen en te kijken welke partijen recht hebben op zetels, worden stemmen eerst verdeeld over kleinere regionale lijsten. Dit kan leiden tot een situatie waarin kleine partijen veel meer stemmen nodig hebben om een zetel te behalen, wat hun kansen aanzienlijk verkleint.
Minder diversiteit in de Tweede Kamer
Het nieuwe systeem zou betekenen dat een partij nu 8% van de stemmen in één regio nodig heeft voor één zetel, in plaats van de huidige 0,6% tot 0,7% van de landelijke stemmen. Dit benadeelt kleine landelijke partijen die nu één of twee zetels kunnen halen. Het gevolg is minder diversiteit in de Tweede Kamer, omdat alleen grotere partijen de drempel kunnen halen.
Daarnaast speelt het fenomeen van de ‘nuttige stem’ een belangrijke rol. Kiezers willen niet dat hun stem verloren gaat aan een partij die uiteindelijk geen zetels behaalt. Zelfs bij middelgrote partijen die mogelijk net de 8%-drempel kunnen halen, zullen kiezers twijfelen en uiteindelijk vaak kiezen voor een grotere partij die enigszins overeenkomt met hun voorkeuren. Dit versterkt de positie van de grootste partijen nog verder.
In landen met regionale kieslijsten, zoals Spanje en de Verenigde Staten, zien we dit effect duidelijk terug. De VS heeft effectief een tweepartijenstelsel, terwijl Spanje lange tijd werd gedomineerd door twee grote partijen met slechts enkele kleinere partijen daarnaast. Dit leidt tot een meer gepolariseerd politiek landschap met minder ruimte voor nuance en diversiteit aan opvattingen.
Het gewicht van elke stem
Een ander probleem is dat niet elke stem hetzelfde weegt. Bij het indelen van kiesdistricten is het moeilijk om ervoor te zorgen dat elk district evenveel stemgerechtigden heeft. Dit kan leiden tot situaties waarin stemmen in sommige districten zwaarder wegen dan in andere. In de Verenigde Staten wordt dit vaak gebruikt om politieke voordelen te behalen, een praktijk die bekend staat als ‘gerrymandering’ of ‘kiesdistrictmanipulatie’. In Spanje zien we een vorm van positieve discriminatie, waarbij stemmen in dunbevolkte gebieden meer waard zijn. Dit roept de vraag op waar de grens ligt bij positieve discriminatie en of het uiteindelijk niet leidt tot onrechtvaardigheid.
Conclusie: een stap terug?
Het nieuwe kiesstelsel roept bij mij veel zorgen op. Het risico van voortijdige afronding en het ongelijke gewicht van stemmen kunnen leiden tot minder diversiteit en meer polarisatie in de politiek. Het lijkt een stap terug voor Nederland, een land dat altijd bekend heeft gestaan om zijn inclusieve en diverse politieke landschap. Laten we hopen dat deze zorgen serieus worden genomen voordat er onomkeerbare veranderingen worden doorgevoerd.
